નવી દિલ્હી: દક્ષિણ આફ્રિકાના કિનારે યોજાઈ રહેલી બહુરાષ્ટ્રીય નૌકાદળ કવાયતને લઈને ચાલી રહેલી અટકળો વચ્ચે, ભારત સરકારે શનિવારે સત્તાવાર સ્પષ્ટતા કરી છે. વિદેશ મંત્રાલયે (MEA) જણાવ્યું હતું કે ‘BRICS Naval Exercise’ તરીકે ઓળખવામાં આવતી આ પ્રવૃત્તિ બ્રિક્સ સંગઠનની કોઈ અધિકૃત કે સંસ્થાગત પ્રવૃત્તિ નથી, પરંતુ તે દક્ષિણ આફ્રિકાની વ્યક્તિગત પહેલ છે. આથી ભારતે આ કવાયતમાં ભાગ ન લેવાનો નિર્ણય કર્યો છે.
BRICS Naval Exercise અને ભારતનું વ્યૂહાત્મક વલણ
વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા રણધીર જયસ્વાલે મીડિયાના પ્રશ્નોના જવાબમાં જણાવ્યું હતું કે, “આ કહેવાતી ‘બ્રિક્સ નૌકા કવાયત’ સંપૂર્ણપણે દક્ષિણ આફ્રિકાની સ્થાનિક પહેલ હતી, જેમાં બ્રિક્સના કેટલાક સભ્યોએ ભાગ લીધો છે. તે બ્રિક્સનું નિયમિત કાર્ય નથી, અને તમામ સભ્ય દેશો તેમાં સામેલ નથી.” ભારતે સ્પષ્ટ કર્યું કે તે અગાઉ પણ આવી પ્રવૃત્તિઓનો હિસ્સો રહ્યું નથી.
ભૂરાજકીય દ્રષ્ટિએ જોવામાં આવે તો, આ કવાયતમાં ચીન, રશિયા અને ઈરાન જેવા દેશોના યુદ્ધજહાજો ભાગ લઈ રહ્યા છે. દક્ષિણ આફ્રિકાના સિમન્સ ટાઉન પાસે ‘વિલ ફોર પીસ 2026’ (Will for Peace 2026) નામ હેઠળ આ કવાયત યોજાઈ રહી છે. રશિયા અને ચીન સાથેના નૌકાદળના અભ્યાસ પશ્ચિમી દેશો, ખાસ કરીને અમેરિકા માટે ચિંતાનો વિષય રહ્યા છે. ભારત તેની વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા (Strategic Autonomy) જાળવી રાખવા માટે આવી કોઈ પણ કવાયતથી દૂર રહ્યું છે જે પશ્ચિમી સાથી દેશો સાથેના તેના સંબંધોમાં તણાવ પેદા કરી શકે.
IBSAMAR: ભારતની પ્રાથમિકતા
ભારતે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તે દરિયાઈ સુરક્ષા માટે ‘IBSAMAR’ કવાયતને મહત્વ આપે છે. આ એક સંસ્થાગત માળખું છે જેમાં ભારત, બ્રાઝિલ અને દક્ષિણ આફ્રિકા (IBSA) ના નૌકાદળ ભાગ લે છે. IBSAMAR ની છેલ્લી આવૃત્તિ ઓક્ટોબર 2024 માં યોજાઈ હતી. વિદેશ મંત્રાલયના નિવેદન મુજબ, ભારત બહુપક્ષીય મંચો પર સક્રિય છે, પરંતુ લશ્કરી કવાયતોની પસંદગી તે તેના રાષ્ટ્રીય હિતો અને સંતુલિત વિદેશ નીતિને આધારે કરે છે.
વૈશ્વિક સમીકરણો અને બ્રિક્સનું વિસ્તરણ
વર્તમાન સમયમાં બ્રિક્સ (BRICS) સંગઠનનું વિસ્તરણ થયું છે, જેમાં ઈરાન, યુએઈ, ઈથોપિયા અને ઈજિપ્ત જેવા નવા સભ્યો ઉમેરાયા છે. આ કવાયતમાં ચીન અને ઈરાને તેમના ડિસ્ટ્રોયર મોકલ્યા છે, જ્યારે રશિયા અને યુએઈ એ કોર્વેટ જહાજો સાથે ભાગ લીધો છે. બ્રાઝિલ, જે બ્રિક્સનું સ્થાપક સભ્ય છે, તેણે પણ આ કવાયતથી અંતર રાખ્યું છે અને માત્ર નિરીક્ષક (Observer) તરીકે જોડાયું છે.
નિષ્ણાતો માને છે કે હિંદ મહાસાગર અને એટલાન્ટિકના સંગમ સ્થાને યોજાઈ રહેલી આ કવાયત વૈશ્વિક નૌકાદળ શક્તિ પ્રદર્શન સમાન છે. ભારત ક્વોડ (QUAD) જેવી વ્યવસ્થાઓમાં સક્રિય હોવાથી અને અમેરિકા સાથે મજબૂત સંરક્ષણ સંબંધો ધરાવતું હોવાથી, ચીન અને રશિયાના વર્ચસ્વ વાળી લશ્કરી કવાયતોમાં જોડાવાનું ટાળી રહ્યું છે. આ નિર્ણય ભારતની ‘સૌની સાથે દોસ્તી’ પરંતુ ‘કોઈ પણ એક જૂથમાં ન ઝૂકવાની’ નીતિનો પુરાવો છે.
